Thang đo Fitzpatrick chia da người thành sáu nhóm, dựa trên cách da phản ứng với ánh nắng: dễ cháy nắng hay dễ rám đen. Với triệt lông laser, đây là thông tin kỹ thuật viên cần biết trước khi bấm máy. Da càng nhiều sắc tố thì lớp thượng bì càng hấp thụ nhiều năng lượng laser, nguy cơ bỏng và thâm sau viêm càng cao, nên bước sóng và thông số phải khác đi. Cơ sở không hỏi bạn về loại da và tiền sử cháy nắng trước buổi đầu tiên là đang làm tắt.
Tóm tắt nhanh: - Thang đo do bác sĩ Thomas B. Fitzpatrick (Đại học Harvard) đưa ra năm 1975 với bốn nhóm, mở rộng thành sáu nhóm I đến VI năm 1988. - Người Việt phần lớn thuộc nhóm III và IV, một số thuộc nhóm II hoặc V. - Laser diệt nang lông bằng cách để melanin trong sợi lông hấp thụ ánh sáng, nên melanin ở da cũng hấp thụ theo và đó là nguồn gốc của bỏng. - Da nhóm V và VI cần bước sóng dài (Nd:YAG 1064nm), xung dài hơn và làm mát mạnh để năng lượng đi qua thượng bì mà không đốt nóng nó. - Cùng một vùng cơ thể, hai người khác nhóm da phải chạy hai bộ thông số khác nhau.
Thang đo Fitzpatrick là gì và có ý nghĩa gì khi triệt lông
Năm 1975, bác sĩ da liễu Thomas B. Fitzpatrick tại Đại học Harvard xây dựng thang này để dự đoán da phản ứng thế nào với tia cực tím, phục vụ việc tính liều quang trị liệu. Bản gốc chỉ có bốn nhóm và chỉ mô tả các sắc độ da trắng. Nhóm V và VI được bổ sung năm 1988 để bao quát da nâu và da đen, sau khi giới chuyên môn chỉ ra thang cũ bỏ sót phần lớn dân số thế giới.
Câu hỏi gốc rất đơn giản: sau 45 phút nắng trưa đầu mùa hè không che chắn, da bạn cháy đỏ, rám nâu, hay không đổi gì?
Thang đo dựa trên phản ứng thật của da chứ không dựa trên chủng tộc hay màu da cảm quan. Hai người nhìn qua có màu da giống nhau vẫn có thể thuộc hai nhóm khác nhau nếu một người dễ cháy nắng còn người kia thì không. Ngành thẩm mỹ mượn thang này vì nó dự đoán khá tốt mức độ nhạy cảm của da với năng lượng ánh sáng, bao gồm laser và IPL.
Sáu nhóm da và bước sóng thường dùng
| Nhóm | Phản ứng khi phơi nắng | Đặc điểm thường gặp | Bước sóng thường dùng | |---|---|---|---| | I | Luôn cháy nắng, không bao giờ rám | Da rất sáng, tàn nhang, tóc đỏ hoặc vàng nhạt | 755nm, 808nm | | II | Cháy nắng dễ, rám rất ít | Da sáng, mắt xanh hoặc nâu nhạt | 755nm, 808nm | | III | Đôi khi cháy nhẹ, rám dần | Da sáng vừa tới trung bình, phổ biến ở người Việt | 755nm, 808nm | | IV | Hiếm khi cháy, rám nhanh | Da trung bình tới ngăm, rất phổ biến ở người Việt | 808nm, cân nhắc 1064nm | | V | Rất hiếm khi cháy, rám đậm | Da nâu | 1064nm | | VI | Không cháy nắng, luôn đậm màu | Da nâu đậm tới đen | 1064nm |
Phần lớn người Việt rơi vào nhóm III và IV. Người làm việc ngoài trời nhiều năm có thể có vùng da hở ứng xử như nhóm cao hơn do sắc tố tăng vì nắng, trong khi vùng da kín vẫn giữ nền sáng hơn. Fitzpatrick vốn phân loại theo cá thể, nhưng kỹ thuật viên vẫn phải đánh giá riêng từng vùng định triệt thay vì nhìn khuôn mặt rồi áp cho cả người.
Cách xác định loại da trước khi triệt lông laser
Trả lời ba câu sau theo trải nghiệm thật của bạn, đừng theo mong muốn:
1. Sau khoảng 45 phút nắng gắt đầu hè, không kem chống nắng, da bạn đỏ rát tới mức nào? Rát nhiều và bong sau đó là dấu hiệu nhóm I hoặc II. 2. Vài ngày sau lần phơi nắng đó, da bạn có sạm đi và giữ màu sạm không? Sạm rõ và giữ lâu là nhóm IV trở lên. 3. Vùng da ít tiếp xúc nắng nhất trên cơ thể bạn, chẳng hạn mặt trong cánh tay, có màu gì? Đây là màu nền thật của da bạn, ít bị nhiễu bởi nắng.
Cách tự đánh giá này đủ dùng để bạn hình dung, nhưng buổi tư vấn vẫn cần soi da và hỏi tiền sử. Có những yếu tố thang đo không phản ánh: bạn vừa đi biển tuần trước, đang dùng thuốc gây nhạy cảm ánh sáng, hoặc có tiền sử thâm sau viêm dai dẳng. Ba yếu tố đó đều làm hạ mức năng lượng an toàn xuống, bất kể bạn thuộc nhóm nào.
Vì sao nhóm da quyết định thông số laser
Laser triệt lông hoạt động theo nguyên lý quang nhiệt chọn lọc: ánh sáng ở bước sóng nhất định được melanin hấp thụ mạnh, chuyển thành nhiệt và phá hủy nang lông. Vấn đề là lớp thượng bì cũng chứa melanin, không riêng sợi lông. Da càng sẫm, lượng melanin ở thượng bì càng lớn, và phần năng lượng đáng ra dành cho nang lông bị lớp da bên trên chặn lại rồi biến thành nhiệt ngay tại đó.
Hậu quả là bỏng rát, phồng rộp, và thường gặp hơn cả là tăng sắc tố sau viêm khiến vùng vừa triệt tối màu hơn xung quanh trong nhiều tháng.
Ba thông số được điều chỉnh để tránh chuyện này:
1. Bước sóng. Bước sóng càng dài thì càng ít bị melanin thượng bì hấp thụ và càng xuống sâu được. Đây là lý do da sẫm cần bước sóng dài. 2. Mức năng lượng. Cùng một bước sóng, da sẫm chạy mức thấp hơn, bù lại cần nhiều buổi hơn. Khi đổi sang Nd:YAG 1064nm thì ngược lại: melanin hấp thụ bước sóng này kém nên máy cần mức năng lượng cao hơn để đủ phá hủy nang lông. 3. Độ rộng xung. Xung dài trải năng lượng ra khoảng thời gian lâu hơn, cho phép thượng bì kịp tản nhiệt trong khi nang lông vẫn tích đủ nhiệt để bị phá hủy.
Cộng thêm hệ thống làm mát bề mặt hoạt động liên tục, đây là bốn yếu tố quyết định buổi triệt an toàn hay không.
Công nghệ nào phù hợp với nhóm da nào
Với nhóm I đến III, dải bước sóng 755nm (alexandrite) và 800 tới 810nm (diode) cho hiệu quả cao vì tương phản giữa lông sẫm và da sáng lớn, laser dễ nhắm trúng đích.
Nhóm IV thường vẫn dùng diode 808nm nhưng hạ năng lượng và kéo dài xung. Đây là nhóm phổ biến nhất ở Việt Nam và cũng là nhóm dễ bị làm ẩu nhất, vì máy vẫn chạy được nên nhiều nơi giữ nguyên thông số của khách da sáng.
Nhóm V và VI nên dùng Nd:YAG 1064nm. Bước sóng này đi qua lớp thượng bì giàu melanin mà ít bị hấp thụ, nên an toàn hơn hẳn dù thường cần nhiều buổi hơn.
IPL phát ra dải ánh sáng rộng thay vì một bước sóng duy nhất, nên phần năng lượng bị thượng bì hấp thụ lớn hơn và kém an toàn hơn cho da nhóm IV trở lên. Phần so sánh chi tiết ba công nghệ nằm ở bài Triệt lông là gì? So sánh Diode Laser, IPL và E-Light.
Có một giới hạn mà nhóm da không giải quyết được: sợi lông trắng, bạc hoặc vàng nhạt gần như không còn melanin, nên laser không có đích để nhắm dù da bạn thuộc nhóm nào. Bài Triệt lông lông trắng, lông bạc màu có hiệu quả không nói rõ giới hạn này.
Rủi ro khi chọn sai
Chọn sai thông số không gây hậu quả ngay trên bàn máy. Nó xuất hiện sau vài giờ tới vài ngày: vùng triệt đỏ kéo dài quá 48 tiếng, rát như bỏng nắng, nổi phồng nước, hoặc sạm màu thành từng vệt theo đúng đường đi của đầu máy. Tăng sắc tố sau viêm ở da nhóm IV tới VI có thể mất ba tới sáu tháng, có khi lâu hơn, và bạn phải dừng triệt trong lúc đó.
Chiều ngược lại cũng có giá của nó. Sợ rủi ro nên hạ năng lượng quá thấp thì nang lông không bị phá hủy, lông rụng tạm rồi mọc lại, bạn tốn tiền cho một liệu trình không đi tới đâu.
Nếu bạn có làn da sẫm màu và đang cân nhắc triệt lông, bài Triệt lông da sẫm màu có an toàn không nói kỹ hơn về phần chuẩn bị và chăm sóc riêng cho nhóm da này.
Cần hỏi gì trước buổi triệt đầu tiên
1. Cơ sở dùng công nghệ gì, bước sóng bao nhiêu, và vì sao chọn bước sóng đó cho da của tôi? 2. Tôi thuộc nhóm Fitzpatrick nào theo đánh giá của kỹ thuật viên, và vùng định triệt có khác nhóm với mặt không? 3. Có test một vùng nhỏ trước rồi chờ 24 đến 48 tiếng xem phản ứng không? 4. Nếu tôi vừa đi biển hoặc đang dùng thuốc nhạy cảm ánh sáng thì có phải hoãn không?
Một cơ sở làm đúng sẽ trả lời được cả bốn câu mà không cần vòng vo. Việc chuẩn bị da trước buổi triệt cũng ảnh hưởng tới mức năng lượng an toàn, bạn có thể xem thêm ở bài Chuẩn bị trước khi triệt lông laser.
